Siedziba ziemskiego Starostwa Pszczyńskiego i Urzędu Miasta.
Powierzchnia Gminy: 174 km2
Liczba ludności w Gminie ogółem: 50 490
w tym liczba ludności - sołectwa: 26 517
w tym liczba ludności - miasto: 23 973
Burmistrz: Krystian Szostak
Zastępca Burmistrza: Dariusz Skrobol
Zastępca Burmistrza: Tomasz Drąszkowski
Przewodniczący Rady Miasta: Edyta Głombek
Wiceprzewodniczący Rady Miasta: Mirosław Kobiór

W skład Gminy wchodzą: miasto Pszczyna, sołectwa: Brzeźce, Czarków, Ćwiklice, Jankowice, Łąka, Poręba, Piasek, Rudołtowice, Studzienice, Studzionka, Wisła Mała, Wisła Wielka.

Adres Urzędu Miasta:
43-200 Pszczyna, Rynek 2.
Tel.: (32) 449-39-00, 449-39-99
Fax: 449-39-55

pszczyna@pszczyna.pl
www.pszczyna.pl

Pszczyna
Pszczyna powstała w drugiej połowie XIII wieku w sąsiedztwie wcześniejszego piastowskiego zamku, przy szlaku komunikacyjnym wiodącym z Krakowa przez Oświęcim na południe Europy.
Zbudowana na terenie podmokłym, w rozwidleniu rzeki Pszczynki. Nie posiadała murów obronnych, lecz tylko wały z palisadą otoczone fosą. Kilkakrotnie jej drewnianą zabudowę strawił ogień (1345, 1458, 1545, 1679). Od połowy XVI w. nie posiadała już obwarowań. Po największym z pożarów, jaki nastąpił w 1748 roku, wydano zakaz wznoszenia w mieście obiektów drewnianych. Do odbudowy użyto cegły i dachówki ceramicznej z książęcych cegielni.
W XIX i na początku XX w. powstało wiele urządzeń komunalnych oraz obiektów publicznych: 1844 - szpital Joanitów (dziś na jego miejscu nowy gmach), 1868 - gazownia, oświetlenie gazowe miasta, 1870 - kolej żelazna, 1876 - koszary (do tego czasu przez sto lat żołnierze tutejszego garnizonu kwaterowali w domach prywatnych), 1881 - gmach gimnazjum przy dzisiejszej ul. 3 Maja, 1886 - gmach starostwa przy tej samej ulicy, 1893 - nowa sieć wodociągów z wieżą ciśnień (wcześniej wodę sprowadzano drewnianymi rurami z sąsiedniej wsi Łąka, jak również czerpano ją z płytkich studni), 1897 - rzeźnia miejska, 1900 - ponowne brukowanie ulic i rynku, 1902 - gmach dyrekcji książęcej, tzw. "Palaise", 1904 - gmachy sądu i więzienia, 1905 - modernizacja ratusza, 1907 - odbudowa po pożarze kościoła ewangelickiego.
XVIII - wieczne zabudowania pszczyńskiej starówki mają charakter zabytkowy. W latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych XX w. pojawiły się w Pszczynie osiedla bloków mieszkaniowych z tzw. dużej płyty. Dziś dominuje tu budownictwo indywidualne, zarówno mieszkaniowe, jak i usługowe oraz drobnej wytwórczości. Największym zakładem przemysłowym jest "Elwo" - wytwórnia elektrofiltrów.
Pszczyna ma niezwykle bogatą przeszłość. W krótkiej notce trudno ją dostatecznie odtworzyć. Wspomnijmy wszakże, że od średniowiecza znajdowała się tu siedziba książąt względnie baronów wolnego pszczyńskiego państwa stanowego. Pozostał po nich znany w kraju pałac, w którym mieści się dziś tak chętnie zwiedzane przez turystów Muzeum Zamkowe. W przeszłości w owym pałacu gościło wiele koronowanych głów. W czasie pierwszej wojny światowej, w latach 1914 - 1917, gdy w Pszczynie mieściła się Kwatera Główna niemieckich wojsk walczących na Wschodzie i Zachodzie, mieszkał w nim cesarz niemiecki Wilhelm II. Natomiast feldmarszałek Hindenburg, powojenny prezydent Niemiec, urzędował wówczas ze swymi sztabowcami w gmachu zwanym "Palais". Budynek "Palais". To w Pszczynie zapadały wtedy najważniejsze niemieckie decyzje dotyczące spraw politycznych i militarnych pierwszej wojny światowej. Nic więc dziwnego, że publicyści nazwali wówczas to miasto "małym Berlinem". Z pszczyńskim zamkiem kojarzą się nam sylwetki wielu historycznych osób, w tym również kobiet. Spośród nich wymieńmy tu dwie. Jedną z nich była pierwsza księżna pszczyńska, Helena Korybutówna, bratanica króla Władysława Jagiełły. Wraz ze swym rycerstwem skutecznie w XV w. walczyła z najazdami husytów na Pszczynę. Drugą, chociaż z innych względów zasługującą na uwagę, była na pocz. XX w. pszczyńska księżna Maria Teresa, znana jako Daisy, powinowata Winstona Churchila. Jej rodzinę, acz dosyć dowolnie, ukazał w filmach "Magnat" i "Biała wizytówka" Filip Bajon.
Wspomnieć także wypada o tutejszym Liceum Ogólnokształcącym im. Bolesława Chrobrego, jednej z najstarszych tego typu placówek na Górnym Śląsku. Tradycje tej szkoły sięgają roku 1742. Jej absolwentami było wielu znakomitych ludzi. W okresie międzywojennym uczyli się tu także synowie wszystkich najznakomitszych polskich rodów arystokratycznych (Zamoyscy, Radziwiłłowie, Potoccy, Czetwertyńscy, Sapiehowie, Dzieduszyccy, Ostrowscy, Rzewuscy, Hallerowie, Chodkiewiczowie etc.) Spośród szkół średnich wymieńmy jeszcze Zespół Szkół Rolniczych z mieszczącą się w jego obiekcie filią Politechniki Krakowskiej oraz Zespół Szkół Ekonomicznych, zajmujący gmach międzywojennego słynnego Seminarium Nauczycielskiego, przemianowanego później na Liceum Pedagogiczne. Zagroda Wsi Pszczyńskiej- spotkania pod BrzymemOprócz wspomnianego Muzeum Zamkowego oraz przyległych parków (wraz z tamt. historycznymi nekropoliami), warto zwiedzić niezwykle interesujący skansen "Zagroda wsi pszczyńskiej" oraz Muzeum Prasy przy ul. Piastowskiej. Syntezę dziejów Pszczyny do roku 1936 znajdziesz w znakomitej książce Ludwika Musioła: Pszczyna, monografia historyczna. Katowice 1936.

Sołectwa:

Brzeźce
Pow. 7,5 km². Liczba mieszkańców ok. 1020. Wioska powstała nad Pszczynką w końcu XIII w. w ramach kolonizacji ziemi pszczyńskiej prowadzonej przez książąt raciborskich. Od początku była miejscowością parafialną dla Brzeźc, Polskiej Wisły (dziś Wisła Wielka) oraz później i dla Kobielic. Dziś do tutejszej parafii należą tylko Brzeźce i wschodnia część Mizerowa. Na pocz. XX w. zbudowano murowany kościół neogotycki. Jest to najokazalsza świątynia wiejska na ziemi pszczyńskiej. Przechowywane są w niej elementy wyposażenia poprzednich kościołów, w tym godny oglądnięcia XV - wieczny tryptyk, przypuszczalne dzieło uczniów Wita Stwosza. Od XVI w. istnieje tu szkoła podstawowa. W jej sąsiedztwie znajduje się wiejski dom kultury mieszczący również gabinety lekarskie. Miejscowość znana jest z tego, że 1 września 1939 r. polscy żołnierze 6.Dywizji Piechoty skutecznie powstrzymali tu wielokrotne natarcia niemieckiej 5.Dywizji Pancernej. Szczegółów o tej miejscowości można się dowiedzieć z jej monografii, którą opublikował tutejszy mieszkaniec, mgr Grzegorz Sztoler.

Czarków
Pow. 17,6 km2 , ok. 1820 mieszkańców. Pierwsza wzmianka o istnieniu tej wsi pochodzi z 1467 roku. Istniała już prawdopodobnie w poprzednim wieku. Była własnością panów pszczyńskich i należała do parafii pszczyńskiej. W 1957 r. zaadaptowano dawną restaurację na kaplicę, odrębną parafię erygowano tu w 1978 r. Szkoła podstawowa istnieje od 1883 r. W ostatnich latach jej budynek został rozbudowany i zmodernizowany. Od 1801 r. przez kilkadziesiąt lat w Czarkowie było książęce uzdrowisko. Leczono tu m.in. reumatyzm. W latach 1807 i 1808 kurowali się w nim szwoleżerowie francuskiego "błękitnego pułku". W drugiej połowie XIX stulecia zadania tego kurortu przejęło nowe uzdrowisko w niedalekich Goczałkowicach. Wioska posiada opublikowaną monografię historyczną (praca zbiorowa: Czarków wczoraj i dziś. Czarków 1996).

Ćwiklice
Pow. 14,4 km2 , 2530 mieszkańców. Wioska powstała w końcu XIII w. w ramach kolonizacji ziemi pszczyńskiej. Jednocześnie powstała tu parafia z własnym kościołem. Obecna zabytkowa drewniana świątynia farna pw. św. Marcina powstała w XVI w., w XVIII w. przebudowana. Z wyposażenia wcześniejszych kościołów zachował się cenny zabytkowy tryptyk pochodzący z k. XVI w., łudząco podobny do tego w Brzeźcach. Przez dłuższą część dziejów wioska była w rękach polskiej szlachty, m.in. Brodeckich, Zawadzkich, Kozłowskich, Zborowskich. 2 września 1939 r. doszło tu do tragicznej bitwy żołnierzy polskiej 6.Dywizji Piechoty z czołgami niemieckiej 5.Dywizji Pancernej. Poległo ponad 200 polskich piechurów. Ich szczątki spoczywają w pszczyńskim parku miejskim pod tzw. "Trzema Dębami".

Jankowice
Pow. 24,3 km2 , ok. 2540 mieszkańców. Zakłada się, że Jankowice powstały w XIV w. Pierwsza pisemna wzmianka o tej wsi pochodzi z 1440 roku. Była własnością książąt pszczyńskich. Ok. 1620 roku w sąsiedztwie wioski powstała kolonia niewielkich gospodarstw chłopskich, którą założyło miasto Pszczyna. W XIX w. Jankowice Książęce i Jankowice Miejskie utworzyły jedną gminę. Własna szkoła od k. XIX w. Przyległych lasach książę pszczyński urządzał dla koronowanych głów i arystokracji polowania na grubą zwierzynę. Tu też wydzielono leśny rewir, w którym od 1865 r. znajdują się żubry. Pięć pierwszych sztuk podarował książętom pszczyńskim car Aleksander II. Od 1996 rezerwat przyrody "Żubrowisko" o pow. 742 km2. W lesie głazy narzutowe o obwodzie 8 i 5 m. Kościół parafialny pw. św. Izydora z 1950 r. Wioska posiada opublikowaną monografię (Renata Spora: Jankowice od zarania do czasów współczesnych.Pszczyna 1999).

Łąka
Pow.11,8 km2, liczba mieszkańców ok.2690. Analiza materiału historycznego pozwala postawić tezę, że wioska powstała w XIV w., aczkolwiek pierwsza pisemna o niej wzmianka pochodzi dopiero z 1449 r. gdy wspomina się o tutejszym kościele farnym. Przez znaczną część okresu feudalnego Łąka była kolokacją, czyli podzieloną na działy różnej szlachty. Stąd pochodził jeden z największych polskich poetów ludowych Jan Kupiec, żyjący na przełomie XIX i XX w. W latach 1843 - 1844 w Łące przebywał i tworzył śląski poeta, proboszcz, ks. Antoni Stabik (1807 - 1888). Tuż po powstaniach śląskich przez krótki czas kierownikiem tutejszej szkoły był znakomity prozaik ziemi cieszyńskiej, Walenty Krząszcz. Poetą ludowym był również ur. w 1925 r. mieszkaniec Łąki Alojzy Gruszka. Tutejsza wioska znana jest z działaczy społecznych, szczególnie sportowych. Drewniany zabytkowy kościół parafialny pw. św. Mikołaja (pierwotnie św. Jadwigi) pochodzi z 1660 r. , przebudowany w 1802 r. Obok wolnostojąca drewniana dzwonnica z 1660 r. Na cmentarzu mogiły Jana Kupca, powstańców śląskich i polskich żołnierzy z września 1939 r. W 1954 roku południową część wioski zabrano pod Jezioro Goczałkowickie. Trzydzieści lat później w północnej części wioski powstał rozległy zbiornik wody przemysłowej "Ląka".

Poręba
Pow. 8,3 km2 ,900 mieszkańców. Wioska powstała w końcu XIII lub na pocz. XIV w. Tędy w średniowieczu przebiegało odgałęzienie szlaku handlowego Kraków - Oświęcim - Pszczyna - Żory - Racibórz - Wrocław. W XVIII w. zbudowano tu leśniczówkę ("stara bażanciarnia"), zaś na pocz. XIX w. piękną rezydencję zwaną dziś "Bażanciarnią". W połowie XIX stulecia powstał tu duży folwark książęcy, którego część zabudowań zajmuje dziś wytwórnia opakowań. Własna szkoła od drugiej połowy XIX w., w 1983 r. zbudowano kościół i erygowano parafię katolicką pw. św. Maksymiliana Kolbe.

Piasek
Pow.12,2 km2,ok. 3150 mieszkańców. Wioska powstała na piaszczystych terenach w XV w. Rozciągała się południkowo na lewym brzegu Dokawy. Stanowiła własność książąt pszczyńskich. Z kolei nad południowym brzegiem Dokawy miasto Pszczyna założyło dwa wieki później własną osadę - Piasek Miejski. W drugiej połowie XIX stulecia obie osady złączyły się w jeden organizm gminny. W XVII do pocz. XX w. istniały tu dwie cegielnie oraz warsztat garncarski. Własną szkołę zbudowano w 1880 r., przystanek kolejowy - 1922 r., nowy obiekt szkolny -1968 r., nowy katolicki kościół parafialny - 1997 r., kościół Wolnych Chrześcijan - 1986 r. Piasek jest kolebką nowoczesnego polskiego pieczarkarstwa. Wioska posiada opublikowaną obszerną monografię (Zygmunt J. Orlik: Nad brzegami Dokawy. Piasek 2000 r.)

Rudołtowice
Pow. 7,3 km2 ,1100 mieszkańców. Początki wioski sięgają XIX w. Większą część okresu feudalnego była w ręku polskiej szlachty, m.in. Pawłowskich, Brodeccy, Zborowscy, Kozłowscy, Jankowscy. W 1752 roku hr. Józef Zborowski zbudował pałac, w którym dziś znajduje się ośrodek dla dzieci niedowidzących. Od XIX własna szkoła. Wioska należy do parafii Ćwiklice. Południowa część wsi odczuwa skutki eksploatacji węgla przez kwk "Silesia".

Studzienice
Pow. 8,4 km2 , ok. 1560 mieszkańców. Ta podleśna wioska powstała na pocz. XV w. Przez cały okres feudalny była własnością książęcą. Mieszkańcy utrzymywali się z rolnictwa i pracy w książęcych lasach. Od XVIII w. jest tu leśniczówka. Szkołę podstawową zbudowano w 1835 r., kościół katolicki powstał w 1949 r. na miejscu dawnej kaplicy. W 1978 erygowano tu parafię pw. św. Jana Chrzciciela.Opis dziejów tej wsi, autorstwa Ludwika Musioła, znajduje się w rękopisie w tut. Probostwie oraz w Bibl. Śląskiej.

Studzionka
Pow. 23 km2 , ok. 2150 mieszkańców. Studzionka należy do największych i najstarszych wiosek ziemi pszczyńskiej. Powstała w końcu XIII w. jako miejscowość parafialna w czasie kolonizacyjnej akcji prowadzonej przez książąt raciborskich. Własna szkoła od XVI w. Obecny murowany katolicki kościół parafialny powstał w roku 1834 r. w miejscu spalonej drewnianej świątyni. Przy zewnętrznym północnym parkanie znajdują się kamienne krzyże pokutne, jedyne tego rodzaju na ziemi pszczyńskiej. We wsi znajduje się również kościół ewangelicki, filia pszczyńskiego ewangelicko - augsburskiego kościoła parafialnego. W nowoczesnym budynku szkolnym mieści się podstawówka oraz gimnazjum. Studzionka znana jest z dużych wzorowych gospodarstw rolnych. Jej mieszkańcy wyróżniają się aktywnością społeczną (samorząd sołecki, koło Związku Górnośląskiego, OSP, koło Zw. Emerytów i Rencistów, KGW etc). Wydaje się tu dwutygodnik parafialno - sołecki. Wioska posiada również opublikowaną monografię (Zygmunt J. Orlik : Ziemia i znój. Pszczyna 1998).

Wisła Mała
Pow. 7,6 km2, ok. 1040 mieszkańców. Wioska powstała w drugiej połowie XIII w., w czasie akcji kolonizacyjnej prowadzonej przez książąt raciborskich. Próby przesunięcia tego terminu na wcześniejszy okres są ryzykowne, aczkolwiek jest prawdopodobne, że już wcześniej istniały tu jakieś skromne formy osadnictwa typu polskiego. Przez pierwsze wieki wioska była własnością rycerską, później książęcą i do pocz. XX w. zwała się Niemiecką Wisłą, gdyż powstała w XIII w. według niem. prawa kolonizacyjnego. Wraz z jej utworzeniem zbudowano kościół i utworzono parafię, do której należał również obszar po drugiej stronie Wisły, a przejściowo nawet tereny późniejszego miasteczka Strumienia. Szkoła podstawowa istnieje tu od XVI w. Wisła Mała posiada zabytkowy drewniany kościół parafialny zbudowany u schyłku XVIII w. na miejscu poprzednich świątyń. Od 1955 r. południową granicę wsi wytycza brzeg Jeziora Goczałkowickiego, pod którego wodami znalazły się jej południowe skrawki. Z tutejszej miejscowości pochodził legendarny inspektor Inspektoratu AK Rybnik, Władysław Kuboszek, zamordowany w Auschwitz. Wioska posiada opublikowaną monografię (Ewelina Szuster: Wisła Mała. Pszczyna 1998).

Wisła Wielka
Pow. 9,2 km2, ok. 2070 mieszkańców. Wioska istniała już prawdopodobnie na pocz. XIII w. i urządzona była według polskiego prawa osadniczego i z tego powodu zwana była Polską Wisłą. U schyłku XIX w. Prusacy "przechrzcili" ją na Wisłę Wielką. Z nastaniem II Rzeczypospolitej nie wrócono do dawnej nazwy, ale dla równowagi sąsiednią Wisłę Niemiecką nazwano Wisłą Małą. Polska Wisła w okresie feudalnym stanowiła własność książąt pszczyńskich. Własną szkołę tutejsza miejscowość posiada od 1880 roku. W 1864 r. zbudowano kaplicę, którą rozbudowano do rozmiarów kościoła w roku 1884. W 1924 wioska oderwała się od starej brzeskiej parafii i utworzyła własną. Południowe skrawki Wisły Wielkie zostały w 1955 zabrane po Jezioro Goczałkowickie. Miejscowość posiada opublikowaną monografię (E. Szuster: Wisła Wielka. Pszczyna 1998 r.).

tekst: Zygmunt J. Orlik